กล้องดักถ่ายภาพสัตว์ป่า ดวงตาแห่งพงไพร (ตอนที่ 3 งานอนุรักษ์ในประเทศไทย) – มูลนิธิสืบนาคะเสถียร

ประเทศไทยได้รับการยอมรับว่าเป็นหนึ่งในประเทศที่มีมาตรฐานการจัดการผืนป่าและสัตว์ป่าที่เข้มแข็งที่สุดในภูมิภาคเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ โดยมีศูนย์กลางอยู่ที่ ‘ผืนป่าตะวันตก’ พื้นที่อนุรักษ์ขนาดใหญ่ที่สุดของประเทศ 

หนึ่งในปัจจัยที่ทำให้กลุ่มป่าตะวันตกยังคงความอุดมสมบูรณ์ เป็นผลมาจากแผนการจัดงานที่ชัดเจน การทำงานที่เข้มของหน่วยงานอนุรักษ์อย่างกรมอุทยานแห่งชาติ สัตว์ป่า และพันธุ์พืช มีพันธมิตรองค์กรพัฒนาเอกชนร่วมสนับสนุน 

ขณะเดียวกันในพื้นที่ป่ากันชนรอบนอก หน่วยงานป้องกันรักษาป่าของกรมป่าไม้ ก็ได้ยกระดับความเข้มข้นในเนื้องานไม่ยิ่งหย่อนไปกว่างานในพื้นที่อุทยานแห่งชาติและเขตรักษาพันธุ์สัตว์ป่า โดยเฉพาะหน่วยป้องกันรักษาป่ารอบๆ กันชนห้วยขาแข้ง ตลอดจนความร่วมมือของชุมชน

และเบื้องหลังความสำเร็จนั้น เกิดขึ้นจากทั้งงานวิจัย การเก็บข้อมูลภาคสนาม งานลาดตระเวนที่เข้มข้น รวมถึงการใช้กล้องดักถ่ายภาพสัตว์ป่าเป็นเครื่องมือสำคัญของการทำงาน

ตัวอย่างใหญ่ที่ปรากฏเด่นชัดและเป็นที่ยอมรับในระดับโลก คือ งานอนุรักษ์เสือโคร่งอินโดจีน โดยตลอดทศวรรษที่ผ่านมามีการสำรวจประชากรเสือโคร่ง พร้อมจัดทำฐานข้อมูลอย่างอย่างต่อเนื่องและเป็นระบบ มีจุดเริ่มต้นมาจากเขตรักษาพันธุ์สัตว์ป่าห้วยขาแข้ง 

สมาคมอนุรักษ์สัตว์ป่า (WCS) ประเทศไทย ได้ร่วมกับสถานีวิจัยสัตว์ป่าเขานางรำ และกรมอุทยานแห่งชาติฯ ดำเนินการติดตั้งกล้องดักถ่ายภาพเพื่อติดตามประชากรเสือโคร่งมาตั้งแต่ปี พ.ศ. 2547

การสำรวจในเขตรักษาพันธุ์สัตว์ป่าห้วยขาแข้ง ก่อนขยายไปทุ่งใหญ่นเรศวรด้านตะวันตก และทุ่งใหญ่นเรศวรด้านตะวันออก สามารถระบุอัตลักษณ์เสือโคร่งได้มากกว่าร้อยตัว 

โดยในพื้นที่เขตรักษาพันธุ์สัตว์ป่าห้วยขาแข้ง-ทุ่งใหญ่ฯ มีการนำกล้องจำนวนมากไปดักถ่ายสัตว์ป่าทั่วพื้นที่เขตรักษาพันธุ์สัตว์ป่าห้วยขาแข้งกว่า 200 จุด แต่ละจุดใช้กล้อง 2 ตัวเพื่อให้ได้ลายทั้งด้านซ้ายและขวาของตัวเสือโคร่งสำหรับใช้จำแนกตัว

ข้อมูลภาพถ่ายเหล่านี้ช่วยยืนยันว่าจำนวนประชากรเสือโคร่งในห้วยขาแข้งมีแนวโน้มคงที่และเพิ่มขึ้นอย่างต่อเนื่อง ส่งผลให้เกิดการวางแผนงานลาดตระเวนได้อย่างแม่นยำ และกำหนดภารกิจงานอนุรักษ์ได้ตรงจุดขึ้น

ก่อนที่ภายหลังจะพบว่าเสือโคร่งจากเขตรักษาพันธุ์สัตว์ป่าห้วยขาแข้งไปสู่พื้นที่ทางตอนเหนืออย่างอุทยานแห่งชาติแม่วงก์และอุทยานแห่งชาติคลองลาน ด้วยการตั้งกล้องของ องค์การกองทุนสัตว์ป่าโลกสากล (WWF) บันทึกหลักฐานสำคัญไว้ได้

นอกจากเสือโคร่งแล้ว การติดตั้งกล้องของสถานีวิจัยสัตว์ป่าเขานางรำ บางครั้งยังจับภาพสัตว์ป่าชนิดอื่นๆ ได้กว่า 40 ชนิด มีสัตว์เลี้ยงลูกด้วยนมขนาดใหญ่ที่เป็นสัญลักษณ์ของห้วยขาแข้ง 7 ชนิด ซึ่งถูกขนานนามว่า Big 7 ดังนี้ เสือโคร่ง เสือดาว/เสือดำ วัวแดง สมเสร็จ ควายป่า กระทิง และช้างป่า

ภาพของสัตว์เหล่านี้แม้ไม่ใช่เป้าหมายหลัก แต่การปรากฏตัว ยังก่ออประโยชน์ทางอ้อมในการสร้างแรงบันดาลใจในการอนุรักษ์แก่สาธารณชน ผ่านภาพถ่ายที่หาดูได้ยากของ Big 7 

นอกจากการติดตั้งกล้องเพื่อดักถ่ายภาพเสือโคร่งแล้ว ในผืนป่าตะวันตก ยังมีงานวิจัยเพื่องานอนุรักษ์อื่นๆ อีกหลายหัวข้อ ตัวอย่างเช่น การสำรวจสัตว์เลี้ยงลูกด้วยนมด้วยกล้องดักจับในเขตรักษาพันธุ์สัตว์ป่าทุ่งใหญ่นเรศวรด้านตะวันออก อันถือเป็นการสร้างข้อมูลพื้นฐานของความหลากหลายทางชีวภาพที่ใช้กล้องดักถ่ายเป็นเครื่องมือหลัก สามารถบันทึกข้อมูลสัตว์เลี้ยงลูกด้วยนมได้ 1821 ครั้ง 32 ชนิด โดยในจำนวนนี้มี 17 ชนิดอยู่ในบัญชีรายชื่อของ IUCN

หรืองานที่นำไปสู่การวางแผนการอนุรักษ์พื้นที่อย่างเรื่อง การกระจายตัวของวัวแดงในผืนป่าทุ่งใหญ่นเรศวรด้านตะวันตก จากเดิมที่ไม่พบมาก่อน จนเมื่อมีการตั้งกล้องติดตามตลอดทั้งปี จึงได้พบวัวแดงในทุ่งใหญ่นเรศวรฝั่งตะวันตก อันเป็นสัญญาณของการขยายถิ่น และมีแนวโน้มเป็นประชากรถาวรในพื้นที่ เพราะมีหลักฐานถึงขั้นพบลูกอ่อน ซึ่งหมายถึงมีการสืบพันธุ์เกิดขึ้นแล้ว

ข้อมูลเหล่านี้สามารถนำไปสู่การวางแผนงานอนุรักษ์ในพื้นที่ได้อย่างเป็นรูปธรรม

นอกจากตัวอย่างงานศึกษาวิจัยที่ยกมาและเป็นประโยชน์ต่องานอนุรักษ์แล้ว ในอีกแง่หนึ่งกล้องดักถ่ายสัตว์ป่า ยังเป็นประโยชน์ต่องานปราบปรามผู้กระทำความผิด และเป็นกุญแจสำคัญในการทำลายขบวนการค้านอกพื้นที่ป่า

ดังเช่นกรณี พ.ศ. 2558 เจ้าหน้าที่ตำรวจที่ด่านตรวจแม่สอด จังหวัดตาก สามารถยึดหนังเสือโคร่งที่ถูกชำแหละได้ จากนั้นผู้เชี่ยวชาญจาก WCS และกรมอุทยานแห่งชาติฯ ได้นำหนังเสือของกลางมาเปรียบเทียบกับฐานข้อมูลภาพถ่ายจากกล้องดักถ่ายในผืนป่าตะวันตก ผลปรากฏว่า ‘ลายพาดกลอน’ ของหนังเสือดังกล่าวตรงกับเสือโคร่งเพศเมียที่มีประวัติในเขตรักษาพันธุ์สัตว์ป่าห้วยขาแข้ง กลายเป็นหลักฐานว่ามีการล่าในเขตอนุรักษ์จริง และทำให้เจ้าหน้าที่สามารถเอาผิดพรานได้

นับเป็นอีกบทบาทของกล้องดักถ่ายภาพ ในฐานะ ‘พยาน’ ที่ยืนยันว่าอะไรเกิดขึ้นในป่า และช่วยเปลี่ยนงานอนุรักษ์ให้เข้มแข็งได้

นอกเหนือจากพื้นที่กลุ่มป่าตะวันตก กล้องดักถ่ายภาพสัตว์ป่ายังถูกนำไปใช้ในหลายพื้นที่ ทั้งในแง่งานอนุรักษ์ แสดงหลักฐานของการมีอยู่จนไม่อาจสาธยายได้หมดในตอนเดียว

รวมถึงประเด็นที่เกริ่นไปในช่วงต้นว่า นอกจากพื้นที่อนุรักษ์ในการดูแลของกรมอุทยานแห่งชาติฯ แล้ว บทบาทของกรมป่าไม้ในปัจจุบัน ก็ได้นำกล้องดักถ่ายภาพมาใช้ในงานอนุรักษ์ เฝ้าระวัง ตลอดจนร่วมแก้ไขปัญหาในกรณีที่สัตว์ป่าออกมาหากินนอกอุทยานแห่งชาติและเขตรักษาพันธุ์สัตว์ป่า จนเกิดเหตุบานปลายกลายเป็นความขัดแย้งกับชุมชน

ปัจจุบัน สำนักจัดการทรัพยากรป่าไม้ที่ 4 สาขานครสวรรค์ กรมป่าไม้ กำลังจัดตั้งศูนย์ข้อมูลจากงานลาดตระเวนในพื้นที่ป่าสงวนแห่งชาติและการติดตั้งกล้องดักถ่ายภาพ เพื่อรวบรวมข้อมูลภัยคุกคามและการใช้ประโยชน์ของสัตว์ป่าในพื้นที่เพื่อวางแผนบริหารจัดการในอนาคต 

ต่างๆ เหล่านี้ จะเห็นได้ว่า กล้องดักถ่ายภาพสัตว์ป่าหาได้เป็นเพียงเครื่องมือ แต่คือภาพสะท้อนความจริงของการทำงานที่จับต้องได้ 

เปลี่ยนสิ่งที่เคยมองไม่เห็น ให้กลายเป็นข้อมูลที่พิสูจน์ได้ เปลี่ยนร่องรอยในป่าให้กลายเป็นหลักฐาน เปลี่ยนความเชื่อให้กลายเป็นข้อเท็จจริง และในบางครั้งถึงขั้นเปลี่ยนให้กลายเป็น ‘พยาน’ ในกระบวนการยุติธรรม

ตลอดปี 2569 มูลนิธิสืบนาคะเสถียร มีแผนงานการสร้างพื้นที่ปลอดภัยให้กับสัตว์ป่า ในพื้นที่กันชนเขตรักษาพันธุ์สัตว์ป่าห้วยขาแข้ง ผ่านการศึกษาและจัดทำข้อมูลผ่านการติดตั้งกล้องดักภ่ายภาพสัตว์ป่าในกลุ่มป่าเขาอีนวยและสวนป่า ก่อนพัฒนากลไกการจัดการให้เกิดพื้นที่ปลอดภัยให้กับมนุษย์และสัตว์ป่า เพื่อลดความขัดแย้งและความรุนแรงในอนาคต

อ้างอิง

• การประเมินความหนาแน่นประชากรเสือโคร่งในพื้นที่มรดกโลกห้วยขาแข้ง – ทุ่งใหญ่นเรศวร 
• แม่วงก์ – คลองลาน ผืนป่าแห่งความหวัง “บ้าน” ของลูกเสือโคร่งเกิดใหม่ 6 ตัว 
• Big7 แห่งป่าห้วยขาแข้ง
• A Camera-Trap Survey of Mammals in Thung Yai Naresuan (East) Wildlife Sanctuary in Western Thailand
• First dispersal records of the endangered banteng (Bos javanicus) in Thung Yai Naresuan West Wildlife Sanctuary, Thailand
• Camera trap pictures help nab tiger poacher